مروری بر کتاب ارض مقدس یا کلان‌زندانی به نام فلسطین
کتاب بزرگ‌ترین زندان زمین، نوشته ایلان پاپه مورخ اسرائیلی، کتابی است تاریخی- تحلیلی که با تحلیل مفهومی برخی از مفاهیم مرتبط با قضیه‌ی فلسطین می‌کوشد تا پیشینه‌ای از اشغال سرزمین فلسطین و ارض مقدس را پیش روی مخاطب قرار دهد.
نویسنده با تحلیل مفهوم «اشغال»، معرفی «الگوی استعمار شهرک نشینی»، «کلان زندان»، و «منطق حذف بومیان» در تلاش است تا واقعیت‌های مسئله‌ی فلسطین را فراتر از بیان واقعیت‌های خشک و خشنی که گوش جهانیان به شنیدن آن‌ها عادت کرده روایت کند؛ واقعیت‌هایی که علی‌رغم وحشتناک بودنشان برای مردم دنیا عادی شده‌اند. البته پردازش مفهومی مانع از آن نشده که نویسنده بر فکت‌های تاریخی تکیه نداشته باشد بلکه برای پیشبرد تحلیل‌های خود انبوهی از اطلاعات و داده‌های تاریخی را نیز ضمیمه‌ی کارش کرده است.
پاپه در جهت شکستن روزمرّگیِ مرگ فلسطینی‌ها، با فرارَوی از نقل صرف تاریخ و ذکر وقایع و حوادث فلسطین و در یک کلمه با فرا رفتن از تاریخ اشغال، به مفهوم اشغال پرداخته و به دنبال مفهوم‌بندی و تئوریزه کردن ظلم اسرائیل از بدو تشکیل آن تا به امروز است.
پاپه پیش از انتشار این کتاب نیز در زمینه مسئله‌ی فلسطین دو کتاب «فلسطینیان فراموش شده» و «پاکسازی قومی فلسطین» را نوشته و در این کتاب نشان داده که به موضوع مورد بحث اشراف کامل دارد. پیش از آغاز معرفی فصول این کتاب، توضیح مفاهیم کلیدی کتاب لازم و ضروری است.
نخستین مفهوم مهم کتاب، مفهوم «اشغال» است.
این کتاب، احساس خوبی به لفظ اشغال ندارد و معتقد است که مفهوم اشغال نمی‌تواند تبیین درستی از وضعیت این منطقه به دست دهد. مخالفت نویسنده برای استفاده از این مفهوم در توصیف وضعیت فلسطین دو دلیل دارد: یکی این که پایبندی به این لفظ باعث شکل‌گیری ایده‌ی نادرست تفکیک اسرائیل و مناطق اشغالی می‌شود و به طور غیر مستقیم، به حضور اسرائیل در فلسطین مشروعیت می‌بخشد و به خلق تعارض غیرقابل قبول بین اسرائیل دموکراتیک و سرزمین‌های اشغالی غیردموکراتیک می‌انجامد.
تردید دوم مربوط به پیامدهای سیاسی و حقوقی لفظ اشغال است.
اشغال یک شیوه موقت برای به دست آوردن یک منطقه پس از درگیری مسلحانه یا جنگ است که شروع و پایانی دارد. اما اشغال فلسطین موقتی نبوده و نیست بلکه اسرائیل و غرب، واقعیت اشغال را دائمی و یک مسئله مورد توافق می‌دانند. اشغال این سرزمین به عنوان طولانی‌ترین اشغال نظامی موجود در تاریخ ثبت شده است. تمامیت کنترل اعمال شده توسط اشغال‌گر دومین جنبه‌ای است که این اشغال را از سایر موارد شناخته شده اشغال در جهان متمایز می‌کند.
نویسنده معتقد است که برای تحلیل این مسئله بهتر است به جای مفهوم اشغال از «الگوی استعمار شهرک نشینی» استفاده کنیم که با عبارت «منطق حذف بومیان» گره خورده است. این استعمار یک ساختار است و نه یک اتفاق و ساختاری است از جابجایی و جایگزینی. استعمار شهرک نشینان که در سال 1882 آغاز شد، در سال 1948 میلادی به وضعیت مشخصی رسید، و در سال 1967 با شدت ادامه یافت و هنوز هم با قدرت ادامه می‌دهد.
«کلان-زندان» مفهوم مهم و دال مرکزی این کتاب است.
کلان-زندان روشی بود که برای استمرار این استعمار و منطق حذف بومیان به کار گرفته شده و تا به امروز نیز ادامه یافته است. ایجاد کلان-زندان در ژوئن 1967 به منظور کنترل هر چه بیشتر سرزمین فلسطین و ایجاد یک اکثریت مطلق و انحصاری یهودی در آن به وجود آمد و به پاکسازی قومی فلسطین منجر شد. این کلان زندان ابتدا در نوار غزه شکل گرفت و سپس در کرانه باختری نیز تشکیل شد.
باید به این نکته توجه داشت که این کتاب بیشتر به تاریخ اشغال‌گران می‌پردازد نه به مردم تحت اشغال و تلاش می‌کند تا مکانیزم ایجاد شده برای حکومت بر فلسطینی‌ها را توضیح دهد و کمتر به چگونگی زندگی آنان می‌پردازد.
فصل نخست کتاب
به نقطه‌ی آغاز تولد اسرائیل در 10 مارس 1948 سفر می‌کند و چگونگی عملی کردن تصمیم رهبران جامعه یهودی در فلسطین مبنی بر اشغال 78 درصد از آن کشور را شرح می‌دهد. در این فصل، جنگ و تنش میان اسرائیل و کشورهای عربی نیز توضیح داده می‌شود و مواضع رهبران عرب تحلیل می‌گردد. سیر مباحث و تحلیل‌های این فصل تا ژوئن 1967 و جنگ شش روزه‌ی اعراب و اسرائیل ادامه پیدا می‌کند. روایت غالب برای شروع جنگ این است که اسرائیل برای دفاع از خود و جلوگیری از یک حمله تمام عربی جنگید. برای همین، نویسنده عنوان فصل اول را «جنگ پیش‌دستانه» گذاشته است. اما وی معتقد است که این تصویر از جنگ 1967 یک بازتعریف تاریخی نادرست است.
فصل دوم
با عنوان «طراحی کلان زندان» به حوادث پس از جنگ سال 1967 اختصاص دارد. این موارد بیشتر مربوط به 22 درصد باقی مانده از سرزمین فلسطین یعنی کرانه باختری رود اردن و نوار غزه است که اسرائیل در سال 1948 نتوانسته بود آن را اشغال کند و اکنون تحت کنترل کامل آن قرار گرفته بود. مسائلی نظیر سرنوشت این سرزمین‌ها و سرنوشت مردم ساکن در کرانه باختری و نوار غزه در این فصل از نگاه اسرائیل تحلیل می‌شوند. تصمیم‌گیری در مورد آینده بیت المقدس؛ نقش آمریکا در مسئله فلسطین؛ و بررسی روند صلح از موضوعات دیگر این فصل هستند.
فصل سوم
به سیاست‌های اسرائیل در قبال بیت المقدس و تحدید محلات فلسطینی آن با طرحی موسوم به «سه‌گوش» و ساختن پانزده شهرک در بیت المقدس(اورشلیم) و اطراف آن برای پیشبرد سیاست‌های اسرائیل و ترسیم مرزهای «اورشلیم جدید» می‌پردازد.
فصل چهارم
با عنوان «بصیرت آلون» برگرفته از سیاستمداری اسرائیل با نام یگال آلون است که خود را موظف ساخت تا مرزهای آینده کشور یهود و کرانه باختری و نوار غزه را به طور واضح‌تری ترسیم کند. سه‌گوش‌های یهودی که زمین‌های فلسطینیان را به دو نیم تقسیم می‌کرد و از پیوستگی سرزمینی و یکپارچگی جغرافیایی آن جلوگیری می‌کرد فقط محدود به اورشلیم نماند و توسط آلون در کل کرانه باختری نیز اجرا شد. شرح چگونگی اجرای این سیاست، در فصل چهارم آمده است. آلون در تعیین سیاست‌های استعماری در نوار غزه نقش کمتری داشت و این اسحاق رابین بود که با طرحی موسوم به «طرح پنج انگشت» کوشید تا در نوار غزه انشقاق ایجاد کند. در ادامه این فصل، نویسنده چگونگی تلاش اسرائیل در بازتعریف نوار غزه به عنوان فضایی اسرائیلی را به تصویر می‌کشد. این سیاست‌ها به پای موفقیت طرح سه گوش در کرانه باختری نرسید.
فصل پنجم(پاداش‌های اقتصادی و انتقام‌جویی‌های تنبیهی)
همان طور که از عنوان فصل پنجم(پاداش‌های اقتصادی و انتقام‌جویی‌های تنبیهی) برمی‌آید در این فصل، بررسی سیاست‌های اسرائیل در ارائه مشوق‌هایی به مردم بومی در دستور کار نویسنده قرار می‌گیرد. یکی از سیاست‌ها برای سرکوب مقاومت، اقتصاد اشتغال بود. اسرائیل در نظر داشت تا با سیاست هویج اقتصادی و چماق تنبیه مقاومت را سرکوب کند.
فصل ششم
به بررسی پاکسازی قومی فلسطینیان توسط اسرائیل در ژوئن 1967 میلادی اختصاص دارد. فصل هفتم به نقد سیاست‌های اسرائیل در قبال مردم فلسطین در فاصله‌ی سال‌های 1968 تا 1977 می‌پردازد. این دهه در اسرائیل به دهه روشنگری معروف است؛ ده سال فرصت برای صلح و آرامش فلسطینیان و پیشرفت آنان. اما پاپه با نقد این دیدگاه معتقد است که این دهه فرصتی برای آرامش نبود بلکه فرصتی برای اسرائیل بود تا مردمان سرزمین‌های اشغالی، فرزندان و نوه‌هایشان را مانند محبوس شدگانی در سرزمین خودشان محدود کنند. حزب کارگر و شیمون پرز را می‌توان مسئول فریب جهانیان در برابر واقعیت‌های تلخ آن منطقه در آن دهه دانست.
علاوه بر تهدیدات و تحدیدات و فشارهای نظامی و امنیتی، رژیم صهیونیستی با ابزار بوروکراسی هم فلسطینیان را در تنگنا و فشار قرار می‌داد. ساز و کار این بوروکراسی، در فصل هشتم با نام «بوروکراسی شوم» توضیح داده شده است.
فصل نهم
مختص تشریح مقدمات انتفاضه در بین سال 1977 تا 1987 است. در این میان، به سست شدن مدل زندان باز اشاره می‌شود. فصل دهم به تاریخچه شکل‌گیری و تحلیل انتفاضه اول(1987-1993) می‌پردازد. در فصل یازدهم، پیمان صلح اسلو بین اسرائیل و سازمان آزادی‌بخش فلسطین در سال 1993 و در کاخ سفید، تحت نظارت بیل کلینتون رئیس جمهور آمریکا بررسی می‌گردد و به این پیمان صفت عوام فریبی داده می‌شود. در بخش دیگری از این فصل، ارتباط پیمان اسلو و انتفاضه دوم از نظر می‌گذرد.
فصل آخر
محتوای فصل آخر، مطالعه موردی نوار غزه تحت مفهوم کلان-زندان است. کلام آخر نویسنده این است که باید این زندان بزرگ و غول پیکر که طراحی‌اش در سال 1963 کلید خورده از بین برود تا مفهوم حقوق بشر و حقوق شهروندی حیثیت رفته خود را بازیابند. برای رسیدن به این هدف، باید مصونیتی که اسرائیل در پنجاه سال گذشته داشته از بین برود و ظلم این رژیم به پایان برسد.
این کتاب به لحاظ قدرت تحلیل مفهومی و هم‌زمان تحلیل داده‌ها و توضیحات سیر حوادث و تحولات فلسطین از آغاز تشکیل اسرائیل تا به امروز موفق عمل کرده و می‌تواند منبع مناسبی برای فرهیختگان و دانشجویان باشد. رخداد طوفان الاقصی و یک سال حملات مکرر اسرائیل به لبنان و فلسطین و شهادت جمع زیادی از مردم غزه و لبنان، و ترورهای وحشیانه‌ی این رژیم و البته جنگ دوازده روزه ی اسرائیل با ایران بار دیگر مسئله فلسطین را در صدر اخبار جهان قرار داده است. این کتاب در این شرایط بغرنج با روشنگری‌هایی که دارد می‌تواند به بصیرت خوانندگان در این موضوع کمک شایانی کند خاصه آن که نویسنده خود اسرائیلی است و مشاهدات دسته اولی از درون سرزمین‌های اشغالی پیش روی خوانندگان قرار می‌دهد و از واقعیات عریان رژیم غاصب پرده برمی‌دارد.