پرونده برجام: فصل دوم؛ واکنشهای حکمرانی و مسیرهای ممکن برای ایران در برابر تحریم های بینالمللی
در این سند چهار سناریوی راهبردی پیشروی دولت آمده، هر یک با مجموعهاقدامات پیشنهادی، ریسکها و شاخصهای سنجش. (برای شواهد سیاستی: اسناد و اطلاعیههای اتحادیه و تحلیلهای سازمانهای بینالمللی درباره بازتشدید تحریم ها و تأثیر اقتصادی قابل مراجعهاند). (Consilium)
زمینهی کلان (خلاصه شواهد)
شورای اتحادیه اروپا در سپتامبر ۲۰۲۵ مجموعهای از تدابیر مرتبط با مقرره 267/2012 و تصمیمات مرتبط را بازاعمال یا تشدید کرد؛ تحریمهای جدید پوشش گستردهای (تبادلات نفتی، اقلام فناوری حساس، فهرست اشخاص) دارند. (Mayer Brown)
اقدامات نظیر تحریمهای ثانویه آمریکا علیه خریداران نفت ایران نیز ادامه دارد و هدف آن کاهش درآمد نفتی ایران است؛ فشار بر شبکههای صادراتی و «ناوگان سایه/shadow fleet» مشهود است. (Reuters)
نهادهای بینالمللی، از جمله بانک جهانی و مراکز تحلیلی، روند تضعیف رشد اقتصادی و افت صادرات نفت را گزارش میدهند؛ پیشبینیها کاهش رشد و فشار بر درآمدهای دولت را نشان میدهد. (Reuters)
اصول راهبردی حاکم بر پیشنهادها
۱. قانونمداری فعال و مشروعسازی: بهرهگیری از سازوکارهای قانونی بینالمللی و حقوقی برای تضعیف مشروعیت تحریمها و جلوگیری از آثار فرعی بر مردم (مثلاً اثبات تقابل تحریمها با حقوق بشردوستانه یا قواعد تجارت بینالمللی).
۲. تابآوری اقتصادی: کاهش آسیبپذیری ساختار درآمدی از طریق تنوعبخشی، ذخیرهسازی، وصلهپینه زنجیره تأمین حیاتی و برنامههای حمایتی هدفمند.
۳. دیپلماسی چندبُعدی: گسترش ارتباط با بازیگران غیرغربی (آسیا، همسایگان، بازارهای نوظهور) و استفاده از سازمانهای بینالمللی برای ایجاد فضاهای تجاری و مالی جایگزین.
4. شفافیت داخلی و مدیریت اجتماعی: حفاظت از طبقات آسیبپذیر با بستههای هدفمند، و مدیریت روایتسازی داخلی و خارجی برای کاهش تنش اجتماعی و مشروعیت حکمرانی.
سناریوهای راهبردی (چهار گزینه)
برای هر سناریو: شرح، اقدامات حکمرانی فوری/میانی/بلندمدت، مزایا، هزینهها/ریسکها، شاخصهای موفقیت.
سناریو A — «تابآوری تدریجی (Defensive Resilience)»
خلاصه: تمرکز بر مدیریت داخلیِ شوکها: ثبات مالی، کنترل قیمتها، حفاظت اجتماعی و محدودسازی تأثیر بر مردم؛ سیاست خارجی در سطح دیپلماسی متعادل ولی غیردرخور.
اقدامات حکمرانی پیشنهادی:
فعالسازی صندوقهای ذخیره ارزی و اولویتبندی واردات ضروری (دارو، غذا، قطعات حیاتی).
اجرای بستههای یارانه هدفمند برای خانوارهای آسیبپذیر و تسهیلات مالی برای بنگاههای کوچک/متوسط در بخش غیرنفتی.
تقویت نظارت بر بازار ارز و جلوگیری از نوسانات تند؛ شفافسازی سیاستهای مالی برای کاستن از عدمقطعیت.
برنامه اضطراری تأمین سوخت و ذخیرهسازی راهبردی (برای جلوگیری از اختلال در حملونقل و برق).
تعامل محدود با بازیگران مالی بیطرف برای حفظ کانالهای پرداخت بشردوستانه.
مزایا: کاهش فوری آسیب اجتماعی، حفظ انسجام داخلی، زمانخرید برای اقدامات ساختاری.
هزینه/ریسک: کندی ترمیم درآمدهای دولت؛ امکان فشار طولانیمدت بر بودجه و کسری در سرمایهگذاری عمومی.
شاخصهای موفقیت: پایدار ماندن نرخ تورم تکرقمی/قابلیت مدیریت نوسانات ارزی؛ عدم افزایش قابلتوجه فقر مطلق؛ ثبات عرضه دارو/غذا.
سناریو B — «چرخش شرقی/واگذاری به بازارهای جایگزین (Strategic Pivot East)»
خلاصه: توسعه سریع روابط اقتصادی سیاسی با چین، هند، کشورهای همسایه و بلوکهای منطقهای؛ تمرکز بر قراردادهای نفتی بلندمدت، سیستمهای پرداخت غیرغربی و همکاری صنعتی-فناورانه.
اقدامات حکمرانی پیشنهادی:
مذاکره برای قراردادهای بلندمدت صادرات نفت/پتروشیمی با پرداخت بخشی به ارزهای محلی یا کالا (توافقات تهاتری رسمی).
توسعه سازوکارهای پرداختی جایگزین (کانالهای بینبانکی با کشورهای همکار، سیستم تسویه منطقهای) اما با تأکید بر شفافیت و قوانین داخلی برای جلوگیری از سوءاستفاده.
تسهیل سرمایهگذاری مشترک در حوزه انرژی و پتروشیمی با شریکان شرقی و منطقهای، همراه با تضمینهای دولتی محدود و زمانبندیشده.
تقویت دیپلماسی اقتصادی با همسایگان برای توسعه کریدورهای حملونقل و تأمین زنجیره ارزش منطقهای.
مزایا: امرار درآمد از صادرات، کاهش اتکا به مسیرهای مالی غربی، تقویت جایگاه ژئواکونومیک.
هزینه/ریسک: وابستگی سیاسی و اقتصادی بیشتر به بازیگران بزرگ (خطر باجخواهی ژئوپلیتیک)، هدفگیری بیشتر توسط تحریمهای ثانویه، نیاز به امتیازات سیاسیِ قابلبحث.
شاخصهای موفقیت: سهم قابلتوجهی از صادرات نفت به بازارهای غیرغربی حفظ یا افزایش یابد؛ ایجاد کانالهای پرداخت جایگزین عملیاتی شود؛ جریان سرمایهگذاری خارجی هدفمند وارد پروژههای مولد شود.
نکته مهم حقوقی: هر همکاری باید مطابق مقررات بینالمللی بوده و از اقداماتی که میتواند به اتهام «دور زدن تحریم» بدل شود، پرهیز شود. (یادآوری: تحریمهای ثانویه آمریکا به خرید نفت از ایران توجه دارد). (Reuters)
سناریو C — «دیپلماسی حقوقی و بینالمللی (Lawfare + Legitimacy Campaign)»
خلاصه: تبدیل اختلاف سیاسی به پروندههای حقوقی و دیپلماتیک و گوشزد کردن هزینههای سیاسی برای اعمالکنندگان تحریم؛ استفاده فعال از سازوکارهای چندجانبه (کشورها، سازمان ملل، WTO، دادگاهها) و کمپینهای افکار عمومی بینالمللی.
اقدامات حکمرانی پیشنهادی:
پیگیری پروندههای حقوقی علیه تحریمهای خاص که به نهادها یا قراردادهای بینالمللی متکیاند (مثلاً نقض تعهدات تجاری یا حقوقِ بشردوستانه).
کار با شرکای سیاسی و دیپلماتیک جهت بازنمایی آثار انسانی و حقوقی تحریمها (هدف: کاهش سطح پذیرش عمومی تحریمها در کشورهای ثالث).
ایجاد سازوکار گزارشدهی شفاف درباره تأثیر تحریمها بر بهداشت و زندگی مردم برای کاستن از مشروعیت سیاسیِ اعمالکنندگان.
بهرهبرداری از اهرم دیپلماسی اقتصادی در مقابل کشورهایی که از تحریمها سود میبرند تا امتیازهای سیاسی-اقتصادی دریافت شود.
مزایا: میتواند به کاهش مشروعیت بینالمللی تحریمها بینجامد و از انزوای سیاسی بکاهد.
هزینه/ریسک: فرایند حقوقی زمانبر است؛ شانس موفقیت در برخی مجامع بینالمللی محدود است؛ ممکن است تنشهای دیپلماتیک افزایش یابد.
شاخصهای موفقیت: تحمیل هزینه سیاسی یا حقوقی بر کشورهای تحریمکننده؛ تضعیف اجماع تحریمها در برخی کشورها؛ افزایش حمایت دیپلماتیک در سازمانهای بینالمللی. (Council on Foreign Relations)
سناریو D — «واکنش کنشگرای امنیتی/بازدارنده (Escalatory Asymmetric Response)»
خلاصه: ترکیب فشار منطقهای و ظرفیتهای نامتقارن (سیاست خارجی فعال، نیروهای نیابتی، اختلالات منطقهای) برای ایجاد هزینه برای کشورهای اعمالکننده تحریم.
هشدار اخلاقی و حقوقی: این سناریو دارای هزینههای بزرگ انسانی، اقتصادی و سیاسی است. پیشنهاد عملیاتی آن در سطح دولتی میتواند به تشدید تضاد، تنگتر شدن تحریمها و خسارت گستردهتری برای مردم ایران منجر شود. لذا از منظر حکمرانی مسئولانه توصیه نمیشود مگر در شرایط دفاع مشروع آشکار و تصمیمگیری سیاسی با راهبرد خروج روشن.
اقدامات حکمرانی پیشنهادی (در صورت انتخاب و با احتیاط شدید):
توانایی دفاعی و پنهانی افزایش یابد؛ اقدامات نشاندهنده اراده و وجود اهرمهای منطقهای.
هدفگیری گزینشی تجهیزات یا خطوط لجستیک کشورهایی که بهطور مستقیم در اجرای تحریمها نقش دارند (با درنظر گرفتن پیامدهای حقوقی و نظامی).
مزایا: ایجاد هزینه سیاسی و اقتصادی برای طرف مقابل؛ کسب اهرم فشار.
خطرات: تشدید تحریمها، انزوای جهانی بیشتر، پیامدهای اقتصادی و انسانی شدید، احتمال برخورد نظامی مستقیم یا افزایش خطرات برای تاسیسات حیاتی.
توصیه راهبردی ترکیبی («پکیج عقلانی» پیشنهادی)
هیچ یک از سناریوها بهتنهایی پاسخ کامل نیستند. توصیه میشود دولت ایران یک پکیج ترکیبی» «سهستونی» را اجرا کند:
ستون داخلی — تابآوری و حکمرانی خوب (اولویت بلندمدت)
اصلاح سیاستهای مالیاتی و کاهش اتکا به نفت با برنامهریزی عملیاتی پنجساله.
ایجاد شبکه حمایتی هدفمند برای خانوارها و کسبوکارهای خرد.
اصلاحات نهادی برای شفافیت قراردادهای خارجی و جلوگیری از فساد (افزایش اعتماد داخلی و خارجی).
ستون اقتصادی-دیپلماتیک — تنوع و بازارسازی (میانمدت)
توسعه بازارهای شرقی و منطقهای با قراردادهای بلندمدت شفاف و سازوکارهای پرداختی قانونی.
جذب سرمایهگذاری مشترک در بخشهای غیرتحریمی با ضمانتهای محدود و شفاف.
فعالسازی کریدورهای ترانزیتی با همسایگان برای کاهش هزینههای لجستیکی.
ستون حقوقی-دیپلماتیک — مشروعیت و حمایت بینالمللی (همزمان)
پیگیری دیپلماسی حقوقی و افشاگرانه درباره اثرات انسانی تحریمها.
مذاکره هدفمند با کشورهای میانهرو برای کاهش اثر اجرای تحریمهای ثانویه.
مشارکت در سازوکارهای چندجانبه برای معافیتهای بشردوستانه و دارویی. (Consilium)
نکات عملیاتی برای دستگاههای حکمرانی (چکلیست اجرایی کوتاهمدت — ۰–۶ ماه)
تعیین «فهرست اولویت واردات ضروری» و بندهای بودجه اضطراری (سوخت، دارو، نان، برق).
تشکیل «کابینه بحران اقتصادی» بینوزارتی با اختیارات سریع در حوزه تخصیص ارز و مدیریت توزیع.
مذاکره فوری با چند شریک غیرغربی برای قراردادهای فروش نفت با شرایط مشخص و کانال پرداخت.
شفافسازی عمومی درباره بسته حمایتی اجتماعی برای کاستن از اضطراب عمومی و جلوگیری از شورش اقتصادی.
ایجاد دفتر ویژه پیگیری دعاوی حقوقی و کمپینهای دیپلماسی عمومی بینالمللی.
سنجش و معیارها (KPIs پیشنهادی)
نرخ رشد صادرات غیرنفتی ظرف ۱۲ ماه؛
مقدار و ارزآوری صادرات نفتی به بازارهای غیرغربی؛
نرخ تورم و نرخ فقر مطلق؛
تعداد قراردادهای بانکی یا مالی جایگزین راهاندازیشده؛
شاخصهای دسترسی مردم به داروها و کالاهای اساسی.
ریسکهای حقوقی و اخلاقی که باید از آن پرهیز کرد
ارائه یا تسهیل روشهای پنهان/غیرقانونی برای «دورزدن» تحریمها (مشخصاً مسیرها یا مکانیزمهایی که میتواند موجب پیگرد بینالمللی یا تحریمهای ثانویه شود).
استفاده از اقدامات نظامی یا نیابتی که هزینههای انسانی و زیربنایی سنگینی بر مردم ایران وارد کند.
محروم کردن عموم مردم از کمکهای بشردوستانه بهدلیل اعمال سیاستهای غلط مدیریتی.
تأکید: ارائه دستورالعملهای فنی برای «دورزدن تحریمها» یا کمک به روشهای نقضقانونی ممنوع است؛ در عین حال میتوان و باید در چارچوب حقوق بینالملل، از ابزارهای دیپلماتیک و قانونی بهره جست.